Là một trong những công trình cổ của người Chăm-pa, đến với Tháp Bà Ponagar ngày nay bạn sẽ nhìn thấy quần thể kiến trúc độc đáo cùng dấu ấn của vương triều từng huy hoàng một thời trong lịch sử.

  • Yang Po Inư Nagar hay Yang Pô Ana Gar (Inư, Ana trong tiếng Chăm, Eđê, Jarai có nghĩa là giống Cái) (tên đầy đủ là Po Inư Nagar, hay còn gọi là PoNagar) là ngôi đền Chăm Pa nằm trên đỉnh một ngọn đồi nhỏ cao khoảng 10-12 mét so với mực nước biển, ở cửa sông Cái (sông Nha Trang) tại Nha Trang, cách trung tâm thành phố khoảng 2 km về phía bắc, nay thuộc phường Vĩnh Phước. Tên gọi “Tháp Po Nagar” được dùng để chỉ chung cả công trình kiến trúc này, nhưng thực ra nó là tên của ngọn tháp lớn nhất. Ngôi đền này được xây dựng trong thời kỳ đạo Hindu (Ấn Độ giáo) đang cường thịnh khi Chăm Pa trong giai đoạn có tên gọi là Hoàn Vương quốc, vì thế tượng nữ thần có hình dạng của Uma, vợ của Shiva.
  • Tháp Bà Ponagar Nha Trang được coi là danh thắng bậc nhất của Nha Trang – Khánh Hoà, tháp bà Ponagar là một quần thể đền thờ tiêu biểu của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc dân tộc Chăm. Do nằm ngay trong trung tâm thành phố biển Nha Trang xinh đẹp nên hầu hết du khách đều tham quan và chiêm ngưỡng công trình kiến trúc độc đáo này…

  • Thời xưa người Chăm Pa ở Khánh Hòa thờ phụng nữ thần Ponagar, Người luôn kề bên bảo vệ chăm lo đời sống cho người dân, giúp họ có đất đai để sinh sống, trồng trọt. Ponagar được người dân tôn là Thiên Y Thánh Mẫu. Trong tâm niệm của người Chăm Pa xưa Thiên Y Thánh Mẫu được xếp vào hạng thượng đẳng thần, muôn người thờ phụng. Bà là người tái sinh ra đất, nước, cây cối, thực phẩm cho nhân dân vì thế người Chăm coi bà như sự khởi nguyên của sự sống.
  • Tuy chỉ là truyền thuyết người xưa để lại nhưng những điều đó đã tạo nên những văn hóa phong tục vô cùng đặc sắc của người Chiêm Thành. Bạn đến với tháp Ponagar tất nhiên sẽ được nghe qua về sự tích nữ thần Ponagar (Thiên Y Thánh Mẫu) và nhiều câu chuyện khác về các vị thần được thờ nơi đây.

  • Cụm đền thờ do vua Chămpa là Harivácman xây dựng vào những năm 813 – 817. Trải qua mưa nắng của thời gian, tháp bị hư hại nhiều. Thời Pháp thuộc, trường Viễn Đông Bác Cổ đã tổ chức dùng gạch xây lại nhiều phần và đắp một số tượng lên thân tháp. Mặt bằng thứ nhất của tháp được lát gạch, có 14 trụ và các bậc liên tiếp. Mặt bằng thứ hai là một cụm gồm bốn tháp bố trí theo hình thước thợ. Cả bốn tháp đều được xây dựng theo kiểu tháp của người Chăm: gạch xây rất khít mạch, không nhìn thấy chất kết dính. Lòng tháp rỗng tới đỉnh, cửa tháp quay về hướng Đông. Mặt ngoài thân tháp có nhiều gờ, trụ và đấu. Trên đỉnh các trụ thường đặt gạch trang trí hoa văn hình vòm tháp, trông như chiếp tháp nhỏ đặt trên một tháp lớn. 
  • Bước lên cổng nhìn lên một cách tổng quát ta có thể dễ dàng nhận ra khái quát bố cục của toàn bộ khu di tích. Khu di tích tháp Ponagar được chia làm 3 phân khu từ dưới lên trên tương ứng với 3 tầng kiến trúc.

  • Đi qua tầng đầu tiên hay còn gọi “Tầng Thấp” nếu bạn không chú ý sẽ khó nhận ra, vì đa số các công trình ở tầng thấp không còn, chỉ còn sót lại những tàn tích nhỏ như các chân cột trụ, các bậc đá bị đất màu che nửa kín nửa hở. Hiện nay các bậc đá được xây lại để thuận tiện cho việc di chuyển của du khách. Bước qua những tàn tích mờ nhạt đó bạn sẽ lên đến tầng giữa.
  • Tầng giữa xưa kia là một ngôi nhà rộng có đầy đủ mái, cột có tác dụng như nhà khách để người dân đến dừng chân hoặc sửa soạn đồ lễ, trang phục trước khi lên điện chính thực hiện nghi lễ. Đây có thể coi là một nét khá tương đồng với kiến trúc đình, chùa ở Bắc bộ. Trong các đình, chùa cũng thường xây dựng một khu nhà khách được gọi là nhà Dải năm gian nằm 2 bên của sân chính. Đó là nơi, thủ từ của đình tiếp khách, hướng dẫn người dân sửa lễ trước khi vào lễ Thánh. Nhìn tổng quan kiến trúc ở tầng giữa gồm 10 cột trụ chính chia làm 2 hàng nằm hai bên, chiều cao hơn 3 m, đường kính bằng một vòng tay người ôm (khoảng 1 m). Rộng ra có thêm một hệ thống cột nhỏ gồm 12 cột chia làm 2 hàng, có chiều cao thấp hơn chút. Hệ thống cột được bố trí hợp lý phân chia đỡ lực từ mái áp xuống. Bước tiếp lên trên các bậc thang dốc ở tầng giữa bạ sẽ tiến vào tầng trên cùng.

  • Tầng trên cùng có thể coi là khá nguyên vẹn so với các tầng dưới, có hai dãy tháp được bao bọc bởi bốn bức tường gạch, do tác động của thời gian và con người hiện nay chỉ còn lại 2 bức tường. Mỗi dãy tháp ở tầng trên có 3 ngôi, trước 3 ngôi và sau 3 ngôi. Tuy nhiên 3 ngôi ở sau nay chỉ còn 1, tổng cộng hiện nay còn 4 ngôi tháp. Tháp được xây chắc chắn bằng gạch đất nung, các mạnh gạch gắn khít với nhau cảm giác như được ghép bằng một chất liệu đặc biệt mà không phải là vôi vữa bình thường. Của các tháp được mở nhìn về hướng biển Đông như đang đón gió ngoài khơi đưa vào. Ngó vào bên trong tháp bạn có thể nhìn thông lên tận đỉnh tháp, trên thân tháp có nhiều đường góc cạnh. Về họa tiết trang trí trên tháp rất phong phú và đặc trưng, gồm nhiều hình tượng trong tín ngưỡng người Chăm như: Thần Tenexa, các tiên nữ, Ponagar, các loài linh vật,..

  • Tên Tháp Bà Ponagar là chỉ ngọn tháp chính lớn nhất, người dân quen gọi nên lấy tên đó gọi cho cả quần thể khu tháp Ponagar. Ngọn tháp chính gồm 4 tầng cao tổng cộng 23 m, mỗi tầng đều có cửa, tượng thần và hình thú bằng đá. Tháp thờ Ponagar, vợ của Shiva, tượng trưng cho sắc đẹp, nghệ thuật và sự sáng tạo. Bên trong tháp là tượng nữ thần cao 2,6m tạc bằng đá hoa cương màu đen (trước đây tượng được đúc bằng vàng) ngồi trên bệ đá uy nghiêm hình đài sen, lưng tựa vào phiến đá lớn hình lá đề. Đó là kiệt tác về điêu khắc Chămpa, là sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật tượng tròn và chạm nổi. Ponagar được sinh ra ngoài biển khơi, do bọt biển và mây trời hóa thành, có thể coi bà như một món quà từ biển cả đến với con người. Lúc bà sinh ra nước dâng lên đón bà vào bờ, núi cúi mình đưa bà lên cao. Bà mang sức sống đến cho muôn loài cây con, nên được người dân thành kính tôn thờ.

  • Bên trong tháp được trang trí bằng nhiều hình điêu khắc bắt mắt mô tả các hoạt động sinh hoạt của cộng đồng thời đó: cảnh săn bắn, cảnh chèo thuyền, cảnh múa hát …
  • Ngoài tháp chính thờ nữ thần Ponagar còn có các tháp khác bên cạnh thờ thần Shiva, thần Sanhaka, Ganeka. Tháp nhỏ thờ thần Ganeka, con của Shiva. Bên trong tháp không có tượng thờ mà chỉ đặt một linh vật hình trụ bằng đá – Linga. Theo sử thi ghi chép trong kinh Veda giai đoạn Brahmana (Độc thần) thì biểu tượng Linga có 3 phần tượng trưng cho 3 đấng siêu nhiên: Brahma, Vishnu, Shiva. Phần đế hình vuông tượng trưng cho Brahma, phần trụ hình bát giác tượng trưng cho Vishnu, phần trụ tròn tượng trưng cho Shiva. Ba thực thể này kết hợp sáng tạo ra thế giới, Vishnu tính thiện, Shiva có nét độc ác và Brahma là gốc để cân bằng giữa Vishnu và Shiva.

  • Có thể thấy Tháp Bà Ponagar là chứng tích rõ ràng cho sự ảnh hưởng lớn mạnh của Hindu giáo đến người Chăm và sau này là người Việt. Cũng theo kinh Veda đến giai đoạn Upanisad con người cho rằng thế giới do một lực lượng vô cùng lớn, cũng vô cùng nhỏ, vô cùng trong sáng, vô cùng tận sinh ra. Đó chính là Brahman. Con người khi đó được gọi là Atman, là biểu hiện nguyên bản của Brahman. Atman bị trói buộc bởi thể xác tầm thường, hữu hạn (tuổi thọ), ham muốn bẩn thỉu. Ở giai đoạn này con người vẫn còn bế tắc về nhận thức, chưa tìm ra lối thoát cho Atman (người phàm). Đến giai đoạn Bà – la – môn giáo phát triển (phật giáo) có một số giáo phái thừa nhận sự sáng tạo ra thế giới là Brahman. Họ đưa ra cách giải thoát con người (Atman), khi nào con người nhận thức đúng đắn về bản chất thế giới tức Atman bằng Brahman thì không còn bị trói buộc. Từ đó sinh ra hai hình thức tu hành, một là coi thường thể xác (coi Atman là cái bẩn thỉu) bằng cách hạn chế dục vọng, hành xác, có hành vi hợp với kinh Veda từ đó loại bỏ tội lỗi để đến với Brahman. Hai là rèn luyện cơ thể và trí tuệ để loại bỏ Atman (chính là hình thức tập Yoga hiện nay). Những tư tưởng đó đã có ảnh hưởng mạnh mẽ đến con người và hình thành một hệ thống tín ngưỡng tôn giáo của người Chăm và được biểu hiện sinh động qua hình thức thờ cúng các vị thần ở tháp Bà Ponagar.

  • Hàng năm, cứ vào ngày lễ vía Bà (từ 20 – 23/3 âm lịch), Khu di tích Tháp Bà Ponagar lại đón hàng vạn du khách tới hành hương. Lễ hội Tháp Bà Ponagar, được coi là một trong những lễ hội lớn nhất khu vực Nam Trung bộ và Tây Nguyên, gắn liền với truyền thuyết và tục thờ nữ thần Thiên Y Thánh Mẫu Ana – bà mẹ xứ sở của đồng bào Việt, Chăm ở các tỉnh miền Trung. Trong những ngày vía Bà, xen kẽ giữa lễ chính là các hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng dân gian như: đọc kinh cầu an của nhà sư, biểu diễn hát bộ, trình diễn múa lân, múa bóng…

 

 

 

Xem thêm : Tour Nha Trang – Đà Lạt – Đà Nẵng – Huế –Động Thiên Đường – Hà Nội – Sapa 12N11Đ